Due to political, ideological, and cultural complexities, the origin of the Lemko people is difficult to definitively establish. This issue is presented differently by the Polish side (as the so-called Vlach theory),differently by the Ukrainian side (as the ruthenian concept (koncepcja ruska)and the Lemkos themselves (Rusnak)present their ethnogenesis in yet another way.
Lemkos
Rys historyczny
mniejszość etniczna
Łemkowie są mniejszością etniczną, która na przestrzeni wieków doznała wielu krzywd zarówno ze strony ukraińskiej jak i polskiej. Ostatnie trzy fale represji wobec Łemków to: Pierwsza fala –przymusowe prace w Niemczech – podczas II W.Ś., do których wybierali osoby silne i młode. Skutkowało to opuszczeniem terenów Łemkowszczyzny przez najzdrowszy element. We wsi Olchowiec wysiedlono około 10% ludności (liczyła ona wtedy około 450 mieszkańców). Ponad 90% zabranych przez Niemców na przymusowe prace mieszkańców, nie wróciło do rodzinnych stron, czego głównym powodem były warunki w jakich dotychczas mieszkali, m.in. okresy głodu , ciężkie warunki życia i zacofanie wsi.
Druga fala (1944-1946) to wysiedlenia w ramach porozumienia rządów PRL a USSR (Ukraińską Socjalistyczną Republiką Radziecką) - o dobrowolnej wymianie ludności polskiej i ukraińskiej do której zaliczano Łemków. Akcja ta w przeważającej części miała brutalny charakter [1]. Olchowiec opuściło wtedy około 65% mieszkańców. Akcja wymiany ludności, nie dała jednak zamierzonego rezultatu oczyszczenia terenu przygranicznego z ludności ukraińskiej i łemkowskiej, ponieważ część mieszkańców uciekała z własnych domów ukrywając się na obszarach leśnych na Słowacji i poza obszarem Łemkowszczyzny. Bywały także nieliczne przypadki ucieczki z Ukrainy do miejsc rodzinnych przez tzw. zieloną granicę do swojego miejsca rodzinnego. W Olchowcu miało to miejsce w dwóch rodzinach, w obu przypadkach była to matka z córką. Osoby które powróciły, ukrywały się przed polską władzą. Łemkowie doznali wtedy wielu krzywd, między innymi łamano ich prawa obywatelskie, zakazywano nauki języka łemkowskiego. Na mocy porozumienia pomiędzy Polską a USSR z terenów rdzennej Łemkowszczyzny, pod presją wyjechało około 70 tysięcy ludności łemkowskiej.
Trzecia fala wysiedleń to Akcja „Wisła” (1947), podczas której, przy użyciu siły przesiedlono resztki pozostałej ludności na ziemie zachodnie. W nielicznych wioskach pozostawiono po kilka rodzin. Przesiedlenia odbywały się w straszliwych warunkach. Podróże trwały tygodniami, dochodziło do grabieży dobytku podczas transportu. W miejscach docelowych często niszczono gospodarstwa Łemków a ich samych wyzywano i poniżano. W Olchowcu około 12% mieszkańców wysiedlono na ziemie zachodnie. Podczas całej Akcji „Wisła”, przesiedlono na tereny zachodniej Polski, Ukraińców i Łemków w liczbie szacowanej na 150 tysięcy ludzi [2]. Zaledwie 25% przesiedlonej ludności powróciła na tereny Łemkowszczyzny.
Główne kierunki i wielkość przesiedleń Ukraińców i Łemków w latach 1944–1947. Wysiedlania pojedynczych rodzin ukraińskich i łemkowskich na ziemie zachodnie i północne trwały do początku lat 50. XX w.
Źródło: M. Barwiński, Ukraińskie i łemkowskie struktury organizacyjne w Polsce w latach 1956–2012, Łódź, 2012.
Obecnie Łemkowie żyją na terenach ziem zachodnich (województwa zachodniopomorskiego, lubuskiego i dolnośląskiego) oraz na terenach województwa małopolskiego i podkarpackiego. W spisie powszechnym, który odbył się w 2002 roku, przynależność do Łemków zadeklarowało 5850 osób. W 2011 roku odbył się kolejny spis, w którym po raz pierwszy mieszkańcy Polski mogli zadeklarować przynależność etniczno-narodową do dwóch grup. W efekcie 11 000 osób zadeklarowało, że jest związana z grupą Łemków [3].
[1] Były także przypadki dobrowolnych wysiedleń, np. wieś Świerzowa Ruska, której wszyscy mieszkańcy dobrowolnie przenieśli się na Ukrainę, przy aktywnej propagandzie NKWD.
[2] K. Pudło: Dzieje Łemków po II wojnie światowej (zarys problematyki), [w:] Łemkowie w historii i kulturze Karpat, pod red. J. Czajkowskiego, Rzeszów 1992, s.356-360.
[3] Źródło: http://www.stat.gov.pl/gus/5840_13882_PLK_HTML.htm
Kultura Łemkowska
Pojęcie kultury jest przede wszystkim używane w socjologii. Kultura jako termin zrodziła się na gruncie filozofii, aby następnie rozwinąć się w naukach społecznych. Pochodzi od słowa cultura nawiązującego do uprawy (cultura agri - uprawa ziemi, kultura bakterii) [1]. Za kulturę danej społeczności rozumie się ogół jej materialnego i niematerialnego dorobku na przestrzeni lat, dziedziczonego z pokolenia na pokolenie. W niniejszej pracy przedstawię pokrótce kulturę Łemków na przykładzie strojów, języka, wierzeń. Najważniejszą częścią kultury z punktu widzenia niniejszej pracy będzie folklor - jako całość - prezentowany na Kermeszach w Olchowcu: muzyka, śpiew, stroje ludowe. Na folklor składają się symbole, obyczaje i działania nie będące czymś zorganizowanym i obudowanym sztywnymi przepisami. Są one raczej czymś płynnym ale powszechnie akceptowanym [2].
Jak każda grupa etniczna, Łemkowie posiadają swoją kulturę, która odróżnia ich od innych grup. Jest to przede wszystkim ich własny język, stroje ludowe, charakterystyczne budownictwo oraz sfera sakralna na którą składają się drewniane cerkwie, przydrożne kapliczki i charakterystyczny sposób sprawowania mszy świętych [3].
Nazwa Łemkowie pojawiła się późno, na początku była ona rodzajem przywary. Sami Łemkowie nazywali siebie Rusnakami, z czasem jednak nazwa Łemkowie została przez nich zaakceptowana i używana. Łemkowie wyróżniali się strojem, językiem, obyczajami a także stosunkowo niskim wzrostem. Przeciętny wzrost mężczyzny wynosił 160-165 cm, a kobiety około 150 cm [4]. Strój łemkowski był dość charakterystyczny. Mężczyźni ubierali się w soroczki (krótkie lniane koszule wpuszczane do spodni), nohałky (lekkie spodnie płócienne koloru białego) chołośnie (wełniane spodnie na zimę z charakterystycznymi szwami, schodzącymi się na pośladkach). Mężczyźni nosili również lejbiki (czyli niebieskie kamizelki zakładane na koszulę), huńki (czyli brązowe kurtki średniej długości). Do najbardziej charakterystycznego elementu stroju należy czuha lub czuhania (czyli brązowy płaszcz narzucany na ramiona z zaszytymi rękawami i ogromnym kołnierzem opadającym aż na plecy). Łemkinie nosiły białe koszule, na które zakładały przeważnie ciemne kamizelki, kabat (ciemne spódnice) a z przodu zapaskę. Na głowie dojrzałe kobiety nosiły czepce a młode dziewczęta chusty [5].
[1] Encyklopedia kultury polskiej, T. 1. Pojęcia i problemy wiedzy o kulturze, Wrocław 1991.
[2] S. Czarnowski, Kształtowanie się folkloru polskiego.[w:] tegoż, Dzieła, t. 5. Warszawa 1956.
[3] Liturgia śpiewana, sprawowana w języku starocerkiewnym.
[4] W. Grzesik, T. Traczyk, B. Wadas, Beskid Niski od Komańczy do Wysowej, Warszawa 2012, s. 379-380.
[5] Ibidem, s. 380-381.
Język Łemkowski
Język łemkowski jest jednym z dialektów języka ukraińskiego. Ukształtował się pod wpływem języka polskiego i języka słowackiego. Język ten nie posiada formy literackiej, przypomina bardziej gwarę. Muzyka łemkowska jest wielogłosową , niezwykle barwną i ożywioną muzyką folklorystyczną. Najczęściej śpiwanky opowiadały o sprawach codziennych, wojaczce, emigracji, a także o miłości.
Współcześnie Łemkowie nie posiadają własnych szkół, co może doprowadzić do zaniku poczucia bycia Łemkiem. Pomimo silnych nacisków zarówno na proces polonizacji, jak i ukrainizacji zachowują swoją świadomość.
Obecnie w szkołach z terenu Łemkowszczyzny organizowane są lekcje języka łemkowskiego. Także w szkole wyższej istnieje kierunek studiów nawiązujący do Łemkowszczyzny – na Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie, można studiować filologię rosyjską z językiem rusińsko- łemkowskiem. Język łemkowski, obecnie nauczany jest w 35 szkołach (6 przedszkolach, 21 szkołach podstawowych, 7 gimnazjach, 1 liceum), w województwie dolnośląskim, lubuskim i małopolskim. To właśnie w tym ostatnim znajdują się aż 23 placówki uczące języka łemkowskiego. Obecnie uczy się go sześcioro dzieci w wieku przedszkolnym, 171 uczniów szkół podstawowych, 84 uczniów gimnazjów oraz 15 licealistów, łącznie 312 uczniów2. Z języka łemkowskiego można także zdawać maturę.
Kultura łemkowska nie zaginęła, a na przełomie kilku ostatnich lat można powiedzieć, że wzrosła na znaczeniu (stała się rozpoznawalna). Do najbardziej znanych imprez łemkowskich należy Watra organizowana od 1983r (od 1990 organizowana jest w Zdyni). W momencie powstawania, Watra była skromna i kameralna, z czasem przeradzając się w masowe wydarzenie. Kolejną corocznie odbywająca się imprezą jest Od Rusala do Jana w Zyndranowej oraz Kermesze w Olchowcu, Komańczy, Radoszynie, Łosiu, Bielance i innych.
FILM, MUZYKA, SZTUKA
W 2004 roku, powstał film Mój Nikifor, opowiadający historię Łemka- Epifana Drowniaka, znanego jako Nikifor, malarza, człowieka schorowanego i nierozumianego. Jego łemkowskie pochodzenie było przyczyną szyderstwa, kpin i braku empatii. Chociaż film w znamienitej części był opowieścią o sztuce i o talencie, który może mieć każdy, nawet ubogi analfabeta, był także ukazaniem Łemka, jego wyobcowania i cierpienia. Wielu ludzi idących do kina na film Krzysztofa Krauzego po raz pierwszy usłyszało o Łemkach. Było to ważnym przełomem w świadomości Polaków dotyczącej tej grupy mniejszościowej.
Także w świecie muzyki popularnej zagościł w ostatnich latach nurt łemkowski. W 2011 roku program rozrywkowy Must be the Music, zwyciężył zespół Enej, założony w 2002 roku, przez braci Piotra i Pawła Sołoduchów oraz ich przyjaciela Łukasza Kojrysa. Nazwa zespołu nawiązuje do głównego bohatera jednego z najważniejszych dzieł literackich na Ukrainie- Eneidy I. Kotlarewskiego [1]. Ze względu na pochodzenie członków zespołu w ich utworach dużo jest ukraińskości i tradycyjnej muzyki ludowej. Trzecią edycję, wspomnianego wyżej programu, wygrał zespół LemON. Wokalista zespołu Igor Herbut o łemkowskich korzeniach śpiewa po polsku, łemkowsku i ukraińsku. Zespół odniósł ogromny sukces, a język łemkowski można było usłyszeć w radiu i telewizji w całej Polsce. We wszystkich ośmiu edycjach Must be the music, prócz zespołów Enej i LemON, udział wzięli: zespół Dollars Brothers z Gorlic. Jego wokalista jest Łemkiem i w programie zaśpiewał piosenkę Horiła sosna. Kolejnym zespołem była Kapela Drewutnia, która wykonuje utwory inspirowane tradycją m.in. łemkowską. Celem Kapeli jest przybliżanie współczesnemu odbiorcy dawnych pieśni i piosenek ludowych we własnej interpretacji. Stara się wiernie zachować tekst i melodie utworów oraz - stosując dostępne instrumentarium - oddać w pełni ich nastrój [2]. W programie występował także zespół Horaky, który doszedł do półfinału oraz zespół DrGree.
W 2013 roku wydano „Małego Księcia” Antoine'a de Saint-Exupéry'ego, w języku łemkowskim [3]. Projekt wsparty został przez Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji oraz Stowarzyszenie Lemko Tower.
Andrzej Stasiuk- znany polski pisarz, w wielu swoich książkach wspomina o Łemkach, m.in. w Opowieściach Galicyjskich (oraz w filmie Wino truskawkowe), Zima, Moja Europa dziennik okrętowy, Dukla, a także w sztuce teatralnej Talerhof [4] , w której przedstawiono Łemków będących ofiarami pierwszej wojny światowej.
W Internecie znajdują się łemkowskie radia. Możemy posłuchać lem.fm (www.lem.fm) nadawane z Ruskiej Bursy od 2011 roku. Po dwóch latach działalności radio zgromadziło ponad 1 500 audycji w języku łemkowskim. Tematem programów jest język, kultura, historia, polityka, religia1 .
Kolejnym jest radio-lemko (www.radio-lemko.pl). Posiada już 1000 „polubień” na znanym profilu społecznościowym facebook.pl. Jest patronatem patronem medialnym bardzo wielu wydarzeń kulturalnych. Uruchomiło swój kanał na YouTube - Lemko TV, wydają książki i płyty we współpracy z Lemko Tower ze Strzelec Krajeńskich. W kwietniu i maju radio-lemko publikuje informacje odnośnie Kermeszu w Olchowcu.
W październiku 2014 roku na gali dyplomowej ASP w Łodzi, pojawiła się kolekcja ubiorów damskich i męskich inspirowana dziedzictwem kulturowym Łemkowszczyzny. Autorką jest Magdalena Pupczyk. Zaprezentowała kolekcję ubrań zimowych; płaszcze z charakterystycznym kołnierzem, filcowe spodnie. Akcentami były pompony i czerwone wykończenia. (Kliknij tutaj i przeczytaj artykuł).
Rozwija się również muzyka łemkowska. Do najpopularniejszych zespołów (choć nie wszystkie istnieją do dziś) należą: Orkiestra św. Mikołaja z Lublina, zespół Łemkowyna z Bielanki założony przez Piotra Trochanowskiego, solistka Julia Doszna z Łosia wraz z założonym przez siebie młodzieżowym zespołem Wereteno. W późniejszym okresie powstały zespoły takie jak: Osławiany z Mokrego, Serencza z Gorlic, Lemko-Tower ze Strzelec Krajewskich, Chudoba, DaMyr z Legnicy.
[1] Eneida Iwana Kotlarewskiego, to jedno z najważniejszych dzieł literatury ukraińskiej, trawestacja dzieła Wergiliusza. Enej to wesoły Kozak podróżujący po świecie.
[2] http://www.kapeladrewutnia.pl
[3] https://malyksiaze.net/moja-kolekcja/ksiazki-w-mojej-kolekcji/lemko
[4] Sztuka porusza zapomniany i przemilczany temat: historię obozu internowania w Thalerhof koło Grazu. Był to obóz dla internowanych z Galicji i Bukowiny, oskarżonych o sprzyjanie Rosji, utworzony przez władze austrowęgierskie. Istniał od września 1914 do końca 1917. W sumie przez obóz przewinęło się około 14 tysięcy osób. Dziś w tym miejscu, gdzie był obóz znajduje się lotnisko – Thalerhof. Miejsce to dziś łączone jest z wolnością poprzez podróżowanie , kiedyś było miejscem bez powrotu. Terror i głód powodowały wysoką śmiertelność wśród więźniów. Spektakl grany był w październiku i w listopadzie 2014r. Źródło: http://www.polonika.at/aktualnosci/336-thalerhof-a-stasiuka-w-schauspielhaus-graz
Olchowiec jako krajobraz kulturowy:
osadnictwo, dziedzictwo i ciągłość miejsca
RELIGIA
Łemkowie są wierzenia greckokatolickiego. W kościele wschodnim, głównym przedmiotem kultu jest ikona. Charakterystyczny jest także wyszywany rusznyk (ręcznik) , który kładziony pod daną rzecz, nadaje jej świętego charakteru, np. pod ikonę, pod chleb. Greckokatolicy to część wschodniego kościoła, która jest złączona z Rzymem (w przeciwieństwie do prawosławnego, który złączony nie jest). Przedstawiając bardzo krótki rys historyczny, należy zacząć od roku 988, w którym Ruś Kijowska przyjęła chrzest z Bizancjum, gdy kościół był zjednoczony, bez podziału na wschód i zachód. Podział ugruntował się po zdobyciu Konstantynopola przez krzyżowców. Od XVI w. powstają liczne bractwa, podnoszące poziom wykształcenia wschodniego duchowieństwa, przez co Ruś Kijowska znacznie się rozwinęła. W 1596 roku dochodzi do Unii Brzeskiej i część kościoła prawosławnego, która znajdowała się w obrębie Rzeczypospolitej, zaczyna działać na podstawie kalendarza juliańskiego. Duchowieństwo może zawierać związki małżeńskie przed wyświęceniami, a msze odbywają się w języku starocerkiewnym. Kościół greckokatolicki ukształtował swoją tożsamość na przełomie XIX i XX wieku, obecnie posiada jednego świętego (Józafata Kuncewicza) i 23 błogosławionych.
Organizacje łemkowskie
Na początku lat 90. XX w. w wyniku przemian ustrojowych w Polsce władze państwowe zmieniły swoje podejście do obywateli o odmiennej narodowości niż polska. W wyniku tego nastąpiła aktywizacja łemkowskich struktur organizacyjnych (zarówno o charakterze narodowym, politycznym, społecznym jak i kulturalnym). Pierwszą zarejestrowaną w Polsce organizacją łemkowską było Stowarzyszenie Łemków w Legnicy (1989). Stowarzyszenie to było jednym z inicjatorów Kongresu Rusinów, który odbył się na Słowacji w 1991 roku. Kongres Rusinów podtrzymuje ideę Rusi Karpackiej jako ojczyzny dla wszystkich Rusinów.
Drugą powstałą organizacją było Zjednoczenie Łemków w Gorlicach (1989/1990). Stowarzyszenie to uważa Łemków za część narodu ukraińskiego. Zjednoczenie Łemków jest obecnie największą łemkowską organizacją w Polsce. Wymienione powyżej organizacje reprezentują dwa odmienne i sporne podejścia do Łemków pod względem narodowo-ideologicznym. Ogromny spór wywołało również przejęcie organizacji Watry1 przez Zjednoczenie Łemków i przeniesienie jej z Bartnego do Zdyni. Jestem zdania, że choć obie organizacje stawiają sobie za cel integrację wszystkich Łemków, to swoją działalnością skutecznie ich dezintegrują, pogłębiając trwający od kilkudziesięciu lat podział narodowościowy tej grupy.
W Polsce możemy wyróżnić cztery rodzaje organizacji łemkowskich:
1. Organizacje narodowo łemkowskie (Stowarzyszenie Łemków, Stowarzyszenie „Ruska Bursa”, Stowarzyszenie Młodzieży Łemkowskiej „Czuha”, Stowarzyszenie Miłośników Kultury Łemkowskiej, Fundacja Wspierania Mniejszości Łemkowskiej „Rutenika”, Łemkowska Fundacja Oświatowa im. Jana Krynickiego);
2. Organizacje narodowo ukraińskie (Zjednoczenie Łemków);
3.Organizacje chroniące dziedzictwo historyczno-kulturowe Łemkowszczyzny (Towarzystwo na Rzecz Rozwoju Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej, Stowarzyszenie Terka Karpacka);
4. Organizacje wspierające działalność zespołów ludowych (Łemkowski Zespół Pieśni i Tańca Kyczera”, Stowarzyszenie Zespołu Pieśni i Tańca „Łemkowyna”, Stowarzyszenie Promocji Twórczości Łemkowskiej „Serencza”, Stowarzyszenie Wspierania Kultury Łemkowskiej „Wereteno”).
Rozmieszczenie przestrzenne organizacji łemkowskich w Polsce, wskazuje na dwa najważniejsze ośrodki kultury łemkowskiej. Pierwszy znajduje się przy granicy dawnej Łemkowszczyzny, okolice Gorlic, drugi na Łemkowszczyźnie. Największą łemkowską imprezą organizowaną na terenie Polski jest Watra w Zdyni.
Rozmieszczenie przestrzenne organizacji łemkowskich w Polsce.
Źródło: Barwiński M., Ukraińskie i łemkowskie struktury organizacyjne w Polsce w latach 1956–2012, Łódź, 2012
Łemkowskie środki masowego przekazu
Media Łemków w Polsce
1. Zahoroda - Gazeta wydawana przez Muzeum w Zyndranowej.
2. Besida Бесіда - Jest to dwumiesięcznik Zarządu Głównego Stowarzyszenia Łemków, który wydawany jest od 1989 roku. Zawiera on artykuły odnoszące się do religii, świąt, miejscowości zamieszkiwanych przez Łemków a także o ich codziennym życiu. Niektóre artykuły są także w języku polskim.
3. Watra Ватра - Jest kwartalnikiem Zjednoczenia Łemków w Gorlicach, o podobnym charakterze do Besidy.
4. Nasze słowo- Jest warszawskim tygodnikiem, zawierającym wkładkę Łemkowska Storinka.
5. LEM.fm - łemkowskie radio prowadzone przez Stowarzyszenie „Ruska Bursa”, działające od 2011 roku. Zaczynało jako radio internetowe, a od 2017 nadaje też na FM na podstawie koncesji wydanej przez KRRiTV . Skupia się na tematach związanych z Łemkami, ich kulturą, historią i bieżącymi wydarzeniami; równolegle działa łemkowskojęzyczny portal informacyjny lem.fm (od 2013).
Strony internetowe:
- lemko.org
Strona tworzona przez Łemka mieszkającego w USA. Bardzo dobra jako baza wiedzy i archiwum tekstów o Łemkach, historii i kulturze, raczej mniej jako miejsce z codziennymi newsami. - stowarzyszenielemkow.pl
Oficjalna strona Stowarzyszenia Łemków z aktualnościami, komunikatami i informacjami o wydarzeniach. Dobre źródło „z pierwszej ręki”. - karpaccy.pl
Portal o Karpatach i regionie, regularnie aktualizowany. Nie jest stricte łemkowski, ale świetnie daje szerszy kontekst (ludzie, miejsca, kultura, wydarzenia).
Marzena Kiełbasińska
Autorka
Autorka tekstów poświęconych dziedzictwu kulturowemu i przyrodniczemu Beskidu Niskiego oraz managerka marketingu turystycznego. W publikacjach łączy perspektywę historii lokalnej i procesów środowiskowych, opierając się na źródłach, pracy terenowej i opracowaniach naukowych.